Table of contents for Deasachadh 08 - An Dùbhlachd 's Am Faoilleach 2023 in LUD

Thosaidh cuid sluaighte na h-Óglaigh Fhear Manach an Cogadh le Saoirse ‘mach istigh nó cuid na h-Óglaigh Fearnmhaigh (Muineachán) nó Briogáid Fearnmhaigh (Mhuineachán) go h-áiridh. Bha na h-Óglaigh faoi cheanntair Droichead na n-Gad, Corr Eanaigh agus Ros Liath faoi cheannus na Briogáid Mhuineachán (Fearnmhaigh). Chuir riaghaltas Gallda ‘n Lunndáin, Sasuinn an cheanntar Fear Manach faoi riaghaltas iad fhéin agus na plandóirí ‘gus dhéan iad sin leis ‘Achd Riaghaltas na h-Éireann’ sa bhliadhain 1920. Bhí pleann garbh acu do chur Fear Manach isteach sa stát beag le na plandóirí ‘gus chuaidh sin ar aghaidh chun na “Sé Chonndae” agus bhí pleann ar Lód Seoirse (príomh aire Sasuinn) do chur Fear Manach faoi cheannus dáil Sé Chonndae i mBéal Feirste. Fuair na Sasannaigh sluagh áitiúil saighdeara le chéile do chur neart Gallda…

Hò rò ghoid thu 'n nigheanHò rò shlaod thu iHò rò ghoid thu 'n nigheanThug thu leat fo 'n aodach I. (I)Shiod agad mar ghoid thu 'nigheanShiod agad mar shlaod thu iShiod agad mar ghoid thu 'n nigheanThug thu leat fo 'n aodach I.Hò rò ghoid thu 'n nigheanHò rò shlaod thu iHò rò ghoid thu 'n nigheanThug thu leat fo 'n aodach I. Rinn an òran seo tursan thairis am Fhairrge Mhòr eadar Dùthaich nan Craobh / A' Ghaidhealtachd Úir agus an Seann Ghaidhealtachd iomad áma 'gus sgrìobh e shìos air Eilean Ceap Breatuinn agus tha n-òran seo 's Gàilig Cheap Breatuinn an-diugh.…

Tá sé lár an gheimhridh agus tá an sneachta domhain ag an bhFearm Mullach Fuinseoige san oir-thuaisceart Mhinneasóta. Tá sin os cionn méadar sneachta ar an talamh anois, agus tá i bhfad níos mó ná sin tite an geimhreadh seo. Fuaireamar 78 cm sneachta 'gainne san aon stoirm amháin le linn dhá lá. Is obair go leor é an oiread sin sneachta; caithfimid a bheith san ann gáire a dhéanamh. Bhí gáire mór againn an oidhche roimh an stoirm mhór sneachta - ag muid féin. Bhí ceithre Cearc Fhranncach’ againn i bhféarach, le 30cm sneachta ar an talamh. Le linn an stoirm sneachta ag teacht bhí orainn iad a thabhairt isteach sa sgioból éanlaithe clóis. Ní maith liom le Cearca Fhranncacha teacht taobh istigh. Bhí sé dorcha, fuar, agus an-gaofar.…

Tha e a’ cur dragh orm nuair a chailleas sinn mòran de na faclan Gàilig a th’ againn an-diugh, ri linn mar a tha ar cànan Gàilig a’ tighinn air adhart. Tha na h-uidhir de dh' fhacail Ghàilig ghrinn againn a tha dol air chall eadar mo shean chainnt Atlantach ri ar nuadh-Ghàilig. Gu mì-fhortanach, às deidh ìre mheadhanach na Gaeilge, tha pròiseas mean-fhàs na Gàilig dìreach a’ tighinn gu stad. Eisimpleir 1: b’ e “gelomaros” am facal ‘geal’ anns an t-seann theanga Atlantach agam > seann Ghaeilge “gelmar” > meadhan Gaeilig Èireannach “gelmair” > Gàilig na h-Èireann (gealmhór?) + Gàilig na h-Albainn (geal-mhór?) + Gàilig Mhanainn (gialmooar?). Eisimpleir 2: b’ e “vorvindos” am facal ‘geal’ anns an t-seann theanga Atlantach agam > Seann Ghaeilge “forfind” > Gaeilge mheadhain “forfinn”…

A nis tha toiseach tòiseachaidh,Tha maduinn reòta gheamhraidh ann.Tha beagan sneachd’ air làr againn’S cha tig am blàths gu bealltainn oirnn.Bidh moguisean is meataganMar chleachdadh an déigh shamhn’againn,’S gach neach is neul an fhuachd orra,’S air chrith cho luath ’s gu ’n dannsadhiad. Chuir Iain mac Ailein an dàn so thun dobhràthair Dòmhnull aige 'muigh asAlbainn Nuadh thun gu Tiriodh air nanEileanan san aimsir idir 1819 gu 1848b'fheudar. Agus tha e sin geàrr, ach thasin gu math cuideachd.…

(I)O a Bhrighid a stor glac misneach a bheas mórAs na cluinntear níos mó tú ag eileamhTá 'n talamh againn is fearr, an torr agus an gráinAs tá 'n bradan ar an ath ag leimnigh (II)Tá 'n t-adhmad ina luigh' ag an t-saoghal mór lefaghailAs dioghail toighe, ní bheidh orainn, no a bhfuil debhradáin as d'iasg ó Ghaoth Bearra aniar.As bheadh siad ag teacht aniar faoi an (III)Ní thógfinn mó shúl le tuirse, nó le brón ó tháinig mé imbur gclúid gránna. Ní h-ionann liom do shliabh as Gleann Deise le nathaobh.Is truagh gan mé ann seal miosaibh.Nó san teach mór ar gach taobh an róid, ní bhéinnann gan bó, gan caora. (IV)Anois ag teacht an Domhnaigh, ní bhéinn ann mburgcró. Nó bheadh an t-Aifreann da mo choir as na…

Aig lorg le Gàedhlig Caraliana LUD-05-22 Thánaig an dual-chainnt so chun beò air ais a-rithist, agus chuir mhuid an chiad iris-leobhar do thabhair àm chun sin. Fhuair Gàedhlig Caraliana chall airson àm fhada, 'ch thosaidh Ciobha Nic Gilleghruim an obair do chur beò air sin gun mhall. Thosaidh i 'n obair so ri linn Tinneas Mór eadar 2020 gu 2022, agus fhuair i sgrìobhamh an-mhor nan Gàedhlig Caraliana mar sin. Cogamh an aghaidh Anam Gáidhealach LUD-02-22 Sgrìobh Iain Lom Dòmhnullaich an artagal seo 'gus thánaig fhearg mhór air aige mar chunnaic e 'n sgrios as na daoine h-acadamh sa Seann Gàidhealtachd. Sgrìobh e mu'n obair gharbh na h-acadamh chun daoine nas òige 'fhoghluim Gàilig agus sgrìobh e mu chan eil Gàilig air an t-slighe chun bàis mar tha daoine Gàidhealach…

Bhí feirmeoir ina chónaí 'n Inis Eoghain mórán bliadhanta ó shin agus fuair a bhean bás. Bhí triúr nigheanach aige arbh ainm dóibh: Róise, Síle 'gus Máire. Fán am a thoisíos an sgéal bhí na nigheanacha inphósta agus bhí Éamann (an t-athair) fonnmhar iad a fheiceáil pósta. Oidhche amháin nuair a bhí siad ina suidhe thart fán tinidh dúirt Róise, an nighean ba sine, lena h-athair go raibh cleamhnas déannta idir í féin agus feirmeoir sa chomharsanacht. D’inis sí ainm an fheirmeora d’Éamann agus bhí sé sásta i gceart. ‘Níl fear níos fearr sa pharóiste,’ ar seisean, ‘agus tá feirm bhreagh talaimh aige lena chois sin.’ Rinneadh réiteach i gcomhair na bainise 'gus pósadh Róise cupla lá ina dhiaidh sin. Oidhche na bainise thug Éamann fá dear go raibh siopadóir…

Deintí na Crosanna as tuighe nó as luacair Oidhche lá Fhéíle Brighde. Cuirtear isteac sa dion tuighe iad. Sé an fáth go n-deantar é seo nó an tigh do shaoradh ó olc ar feadh na bliadhna. Tá sgéal ann ar connus ar thosnuig an nós. Bhí Naomh Brighid oidhche amháín agus a comráidí ag taisteal trí Mhuigheó agus chuadar ar seachrán. Do thugadar fé ndeara solus beag ag lonnradh i bhfad uathu agus thugadar aghaidh air. Bhí sé ag teacht ó thigh bheag 'na raibh sean-bheirt 'na gcómhnuidhe. Nuair a chuadar isteac fiosruighdear mar gheall ar a n-aistear agus fuaradar gac eolas a bhí de dhíth ortha ó'n sean-fhear. Thug sé cuireadh dí teacht isteac agus deoch bainne do bhlaiseadh. Do thoilig sí do sin. Thug an sean-bhean an bainne…