Tabla de contenidos para Rhifyn Gwanwyn 2018 (337) en Barddas

Awgrymodd un o aelodau Pwyllgor Barddas dro yn ol y byddai mwy o gystadlaethau yn y cylchgrawn yn denu mwy o feirdd; un peth ydi cystadleuaeth englyn, meddai, ond beth am gerddi rhydd a sonedau? Cawn weld ydi hi’n iawn! O hyn allan bydd pos am yn ail a chystadleuaeth cerdd rydd neu soned. Yn y rhifyn diwethâ’ cafwyd croesair; y tro hwn, cynigir gwobr o £50 am gerdd rydd neu soned ar y testun ‘Caerdydd’. Cynigion o dan ffugenw, os gwelwch yn dda, at yr Ysgrifennydd: rhysdafis@rhysdafis@aol.com; Cilgwyn, Llansannan, Dinbych, Ll165HL. Dyddiad cau: Mehefin 17eg. Diolch i bawb aeth i’r afael a chroesair Benjamin Bowen. Mae’n debyg bod y syniad o gael pos yn apelio’n fawr. ‘Mae pos yn creu chwilfrydedd a darllen a chwilio’, oedd sylw un darllenydd,…

Sgwn i a oes y fath beth a chlust Gymraeg? Ac os oes y fath beth a chlust Gymraeg, sgwn i ai nodwedd gynhenid ydyw? Neu ai gallu a ddatblygir ydyw, drwy fynych drwytho a hir ymarfer? Neu, o holi fel arall: a ydym yn wlad o feirdd (a chantorion) oherwydd bod gennym y glust arbennig hon? Neu a ydym yn meithrin y glust arbennig hon am ein bod ni’n wlad o feirdd (a chantorion)? Ac o ddodi hyn oll mewn un cyd-destun penodol iawn, ai greddfol, felly, yw’r boddhad a gawn pan glywn gynghanedd? Neu a ydym wedi ein cyflyru i’w gwerthfawrogi â’i mwynhau? Cwestiynau, cwestiynau mor hen â’r castanwydd, mae’n siŵr. Ond mae’n bwysig ei holi o hyd, yr un modd. â’r rheswm dw i’n eu holi nhw…

Ers i #MeToo ffrwydro dros y cyfryngau cymdeithasol ym mis Hydref y llynedd, mae chwyddwydr wedi sgubo ar draws pob cilfach o’n cymdeithas yn craffu ar ymosodiadau rhywiol ac aflonyddu, ac mae hyn wedi sbarduno trafodaeth ehangach am rywedd a chydraddoldeb rhywiol. Trafodaeth iach iawn yn fy marn i, trafodaeth a ddylai fod wedi cychwyn flynyddoedd yn ol, ond dyna ni: gwell hwyr na hwyrach! Mae rhywedd a chydraddoldeb rhywiol yn elfen annatod o’n bywydau ni gyd, waeth beth yw’n rhywedd personol ni, ac felly dyma ddechrau meddwl, sut mae’r pynciau hyn yn berthnasol i fyd y llyfrau? I fyd awduron a beirdd? Sut, os o gwbl, mae’r materion hyn yn ymddangos, neu’n cael eu trin a’u trafod mewn llyfrau Cymraeg? Faint o gyfrifoldeb sydd ar feirdd ac awduron i…

Magwyd ALAW EDWARDS yn Llangwm a bu’n byw am gyfnodau yn Aberystwyth a Phennal ger Machynlleth. Bu’n astudio’r Gymraeg ym Mhrifysgol Aberystwyth ac arhosodd i wneud ymchwil a doethuriaeth. Symudodd yn ol i’r gogledd tua phum mlynedd yn ol ac ymgartrefu yng Nghwm Main rhwng y Bala a Chorwen, ardal a gysylltir a’r beirdd Geraint a Gerallt Lloyd Owen. Mae Alaw yn fam i ddau o blant, sef Liwsi Glwys, chwech oed, a Nedw Lleu sy’n flwydd a hanner, ac mae hi’n briod a Tristan. Mae barddoniaeth wedi bod yn rhan o fy mywyd i ers cyn cof. Mae’n debyg fod llawer o fy nghyndeidiau’n feirdd gwlad (ac yn cyfansoddi cywyddau ac englynion di-gynghanedd!), felly, mae’n rhaid bod y diddordeb yn fy ngwaed. Cyhoeddodd un ohonynt, Robert Roberts (fy hen…

A thrai’r mis Mawrth oera’ un,a hen obaith, o’i ddibyn,o’i newynnu i’r gwanwyno,drwy’r eira trwm, gyda’r tro,gobaith a ddaw a’r gwybodo fer ein holl esgyrn fodi gylch y rhod glychau’r hafyn brawf o’r diwrnod brafiaf. Ond fel Cain, milain fu Mawrth.Un bedd rhyfedd o rewfawrth,rhyw Fawrth yn ei ryferthwyac nid Mawrth oedd ein Mawrth mwy.Nid twrw’r ifanc, ond rhewfyd,nid Dewi’n gennin i gyd.Un gaeaf sydd yn gwywoyw’n can yng ngwanwyn y co’. Yn Soar i’n croesawuyr oedd un wen hardd yn nhŷyr Arglwydd yn ysgwyddoein baich yn fraich am y fro.Roedd Cynthia yma o hydyn ymwybod sawl mebyd;Mrs Dodd, moes Duw ydoedd,Mrs Dodd, Mam, wastad oedd. O Sul i Sul rhoes olau,rhoi eto iaith i’r to iau,rhoi yn hael o’i haearn hi,rhoi hymnal ei Chwm Rhymni,ac am ei roi yn…

1: O gwm hyfryd i Gwm Hyfryd Cwm Prysor yw Dor y Dydd – i lifoFel afon i’r broydd;Ei wylltion fawrion elltydd; – rhyddid clau,Iach ar eu bannau sy’n chwarae beunydd. O’i gymharu ag enwau personol lleol eraill yng Nghymru, mae ‘Prysor’ yn enw eitha’ cyffredin erbyn hyn. Yn gynyddol dros y pedair cenhedlaeth ddiwetha’, mae o wedi cael ei roi yn enw canol ac, yn llai cyffredin efallai, yn enw cynta’ gan deuluoedd Cwm Prysor a rhai o bentrefwyr Trawsfynydd. Erbyn heddiw mae’n enw poblogaidd ymysg y genhedlaeth iau ac, yn achos fy nhri mab, fel cyfenw (wnes i ddim rhoi y Williams, fy nghyfenw swyddogol, arnyn nhw). Mae’n ddigon naturiol i drigolion Cwm Prysor roi’r enw Prysor ar eu plant, gan nad oes un fferm yn y cwm…

Mae Cymraes, Cataloniad a Swistirwr yn cerdded i mewn i far ac yn gofyn am air. Maen nhw’n cael chwedl, cyd-destun, cysyniad hollol ddieithr a hanes nain (yn llythrennol). Y fi oedd y Gymraes a’r unig ddarn o’r uchod sy’n ddychymyg bardd ydi’r bar. Mae hynny oherwydd iddo ddigwydd yn Kerala yn India, ac mae Kerala yn dalaith ‘sych’. Mae’r gair sych mewn dyfynodau oherwydd bod cael potel o gwrw efo pryd yn fy atgoffa o fod dan oed yn Sir Feirionnydd ar y Sul cyn 1982. Roeddwn i yno mewn gweithdy cyfieithu a drefnwyd gan Llenyddiaeth ar Draws Ffiniau, corff sydd wedi bod yn hybu cyswllt rhwng beirdd o Ewrop a beirdd o India trwy gynnal gweithdai fel hyn ers bron i ddeg mlynedd bellach. Yr hyn oedd yn…

Bu farw Saunders Lewis yn y coleg. Nid yng ngholeg y Brifysgol Caerdydd ym 1983 y bu John Saunders Lewis farw, wrth gwrs, ond fe’i lladdwyd yno gan ddarlith a seminar a thraethawd yn gelain las, bwdr. Ac nid oedd atgyfodi i fod… Fe’i lladdwyd am sawl reswm, am wn i. Am i’m tad-cu fynnu mai ffasgydd gwrth-Iddewig ydoedd. Am iddo encilio i’w gragen ym Mhenarth (o bob man yn y byd crwn) am bron iawn i hanner ei einioes. Un o’r ychydig bethau na chyfranasant at ei gwymp yn ein tylwyth ni oedd ei Gatholigiaeth. Roedd hynny, rywsut, yn ddigon o sail i faddau rhai o’r ffaeleddau eraill – ond stori wahanol ydy honno. Fe’i lladdwyd hefyd gan organmol efengylaidd Bobi Jones. Do, lladdwyd yn y coleg ei gerddi…

Nol o lwyfan ei Britania, – ‘shw’ ma’i?’Musus Mac a’i stumia’,a’r lleddfol ‘Ŵyn i’r Lladdfa’;heddiw daw o’r dyddiau da… Yn Lady ac yn lodes – yn hoeden,yn haden, yn ddynes;yn hogan goman, yn ges,yn gneuen a hen gnawes. Yn eu canol mae Iola; – hon yw hi,hon yw Ann a Helga.Profocio a’n herio wnaei milain a’i hysmala. Yn y caws, hi yw’n cosyn, – ein burumyn y bara, ac wedynhi yw’r iasau’n y rhosyna rhith y gwlith ar y glyn. Rownd a Rownd daw ei Rondos – i’n codia’n cadw yn ddiddos.Nain Danny, mam Joni Josam hir sydd yma i aros. Ond byddwn ‘drist a distaw’, – a heddiwmi fyddwn yn waglaw,a’r hen Gwm yn drwm, a drawmae Deri yn ymdaraw! Wylodd am ei hanwylyn, – ac wyloddei Gwilym ei…

un diwrnod hir fel blwyddynroedd llwch y stafell flaen fel seryn disgynpan ddwedodd o yn ei ddagrauna allai o ddim a dy adael di mor agored a llyfrar ei hanner; mor noeth a thudalenmwythaist ei hen grysaudrwy’r dydda chyfri’r botymau drwy dy fysedd;un, dau… ac yna’r tusw gwago edau… pedwar, pump; swatio fel dwrn mewn cesailo wely; ac yn y tŷ, bywar bererindod araf, rhwngcawod llugoera chegin. daeth dy ffrindiau’n rhesidistawi dalu’r deyrnged olafi’r hyn a allai fod wedi bodyn rhywbeth nad oedd o erioed a chefaist, yng ngwin eu chwerthindy wynt atat; cracioddyr haul dy ddwrn ar agorfel cragen las, ac anadlaist. ond erbyn anadlu, roeddan nhwwedi mynd;wedi blino arnat ti’ntywallt dy hun drwy’r gobennydd. yn y boreau min-rasalroeddet ti’n deffro’n chwiliohyd orwelion y gwely, yncydio’n dynn ym mhorslen…

Dro yn ôl yn Barddas, cafodd Cylymau Tywod, cyfrol newydd JOHN G. ROWLANDS o haiku, sylw ffafriol iawn. Bydd yn darllen ei waith y Gwanwyn yma, gyda chymorth clychau bach. Cyn cael peth o’i hanes, gofynnais iddo ddweud gair am fesur yr haiku… Pennill byr traddodiadol o Siapan yw haiku – does dim ffurf luosog i’r gair! Mae beirdd y Gorllewin yn ei sgwennu e ar batrwm o sillafe: 5, 7 a 5. Yr arfer yw bod dwy ddelwedd wrthgyferbyniol a rhyw wreichionyn rhygddyn nhw a rhyw air tymhorol. Ond mae’r cwbwl i fod yn syml iawn a byth yn or-farddonol… Diolch! Ewch yn ol rŵan i lle bu dechre’r daith… Fe ges i fy magu yn Llanrhystud, ond gadawes i yn 5 oed a byw yn Aberystwyth wedyn. O’n…

Un o orchwylion y flwyddyn ddiwethaf fu clirio’r cartref lle’m magwyd. Golygai geisio gosod trefn ar bapurau fy nhadcu, y Prifardd J. T. Job – papurau sydd wedi bod yn llechu yng nghroglofft y teulu ers degawdau. Gyda chant a hanner o flynyddoedd ers ei eni yn Llandybie ym 1867, ychydig o gof sydd amdano bellach ac i sawl un ei arbenigrwydd yw iddo ennill y Gadair Genedlaethol deirgwaith a’r Goron unwaith. Ond mae mwy i fardd na’i anrhydeddau. Gwelodd bethau mawr yn ystod ei fywyd; roedd yn weinidog ym Methesda drwy gyfnod y Streic fawr, a Diwygiad 1904/05; bu fyw drwy’r Rhyfel Mawr, ac mae ganddo lyfr lloffion lle casglodd gerddi a gyhoeddwyd gan feirdd yn ystod y cyfnod hwnnw. Ond un o’r cyfnodau anoddaf yn ei fywyd, efallai,…

Ers mis neu ddau rydw i wedi bod yn f’amddifadu fy hun o gymaint o gyfryngau a phosib. Dim Newyddion 9, dim Golwg360, dim Cymru Fyw, dim Facebook a dim Twitter. Pam? Am fy mod i wedi diflasu’n llwyr ar gael fy nhristau a’m gwylltio bod Cymru a’r byd yn mynd a’u pennau iddynt; ‘y sioe i gyd yn mynd yn racs’, chwedl Gwyn Thomas. Ydi’r ymwadu yma a’r byd tu allan wedi bod o unrhyw fudd? Ydi: dw i’n darllen mwy o lyfrau, dw i’n gweithio mwy ac mae rhaglenni teledu a ffilmiau bellach yn bethau rydw i’n eu gwylio a’u gwerthfawrogi yn hytrach nag yn sŵn a symud cefndirol wrth imi sgrolio drwy Twitter. Ond ar y llaw arall dydi’r tristwch a’r dicter wedi gwneud dim byd ond…

GAI TOMS - Y CANWR A’R CYFANSODDWR O’R BLAENAU. Mae rhai cyfansoddwyr caneuon yn cychwyn fel beirdd, ac yn dechrau canu er mwyn cyrraedd cynulleidfa ehangach. Mae rhai eraill yn canu o’r cychwyn. Beth amdanat ti? Ysfa i fod yn aelod o fand oedd o yn fwy na dim (a’r holl bethau sy’n dod efo hynny!). Daeth y geiriau wedyn. Dw i’n cofio diddordeb mewn geiriau o ddyddiau cynnar; Mrs Nesta Evans (athrawes Ysgol Tanygrisiau) yn rhoi gwaith cartref sgwennu can i ryw sioe, a Mam yn fy helpu. Wedyn, gwersi Cymraeg efo Mr Geraint Vaughan Jones yn Ysgol y Moelwyn; dw i’n ei gofio fo’n pwysleisio mai sŵn i’r glust ydi barddoniaeth – y rhythm, yn ogystal a’r ystyr. Roedd y cyfuniad yma o brofiadau yn ddigon i sbarduno…

@llionj #Codi’r To (Iau) Ar faes hen wlad ein tadau, daw rhyw awr i droi rhag ein hofnau, cefnu ar lyfu clwyfau a rhoddi’r tir i’r to iau. 14 Tachwedd 2017, 19:26 #Cymell Osian Roberts Dos Osian, cer amdani, y wlad hon sydd o’th blaid di. 25 Tachwedd 2017, 11:29 #Nadolig am Ryw Hyd Down fel plantos ac arhoswn am ryw hyd yn y miri hwn. 1 Rhagfyr 2017, 08:25 #Un Seren Delwyn Siôn Yn dy alaw, do, fe’n daliwyd â’n dwyn ar adenydd breuddwyd i Ŵyl hud; ar noson lwyd un seren a gonsuriwyd. 8 Rhagfyr 2017, 21:15 #Drannoeth Lansio ‘Dyddiadur Dewi Llwyd’ Heddiw ar y tonfeddi, yr angor biau’r stori, Dewi Llwyd sy’n deall hi. 9 Rhagfyr 2017, 08:45 #Brian May a Queen ym Manceninion Heno rydw i’n…

Syrthiodd llen ar elenia’i chri’n oer, i’n dychryn niag un clap: rhyw drap dor hylladawodd y lle’n dywyll.Llwyfan gwag: lle fu’n gwegiangan sbri, a chwmni, a chan;heibio oll aethant bellacha than iaith, a chwerthin iach,rhuo mawr, a’r dagrau mana’r lliw hefyd o’r llwyfan,a ddoe, fel cwta ddwyawrsydd ar ben: daeth llen i’r llawr.Ddau hwyliog, a’u harddeliadfynnai glust ar lwyfan gwlad,a pharhau wna drama ffraethanadliad eu cenhedlaeth:her i actio’n Cymreictodo flaen neb oll; cyfleu’n bodo’u calon. Astudio’n stad,a morol am gymeriad.Er y llen, mae’r ddau henoyn rhoi ‘encore’ yn y co’.…

Ym mhwyllgor Y Llanw tua’r Hen Galan 1976, daliai’r Prifardd Moses Glyn Jones y dylai’r golofn farddol roi lle i farddoniaeth yn ei ffedog fras yn ogystal a’i dillad Sul. Cymraes oedd lleuad J. Glyn Davies a’i chysur i’r llongwr o Lŷn yn harbwr San Ffransisco. Cymraes oedd hi i Fugeilys a Beirdd y Rhos, yn ymlwybro’n ei llewyrch i’r Ymryson Hyd y Gannwyll. Goleuid cannwyll newydd ar ddechrau’r noson, a’i therfynu pan ddiffoddai’r fflam. Tybed nad yw’r stori am Brychdir – yn ddi-awen un noson – yn annog y sawl eisteddai agosa’ ati i chwythu’r gannwyll allan yn nes at y gwir! Cymraes oedd hi i Robin Fawr, Mynytho hefyd pan rowliai o’r ffair g’logi yn morio Baled Bach y Saint. Oedd, roedd y Prifardd am gynnwys barddoniaeth yn…

Crist Noeth Michelle Coxon (sy’n crogi’n ddi-groes yn Eglwys Gadeiriol Llanelwy) Yn afon chwys a chynnwrfdiwygiad yr ugeinfed ganrif,roedd Crist yn denuyn harddwch ei noethni Michelangelo,ei gnawd ifanc yn caboli dychymyg cenedla’i neges yn groyw yn y dyfroedd. Heddiw, ganrif dda yn ddiweddarachesgyrn hen gred a ddaw i’r golwg,broc wedi’i lyfnhau gan li amser;y bysedd fu’n agored yn gwahodd gyntwedi’u plygu a’u pigo’n lan gan gigfrain;y cnawd wedi’i rwygo gan lwynogodac yng nghawell gwag ei gorff,a weli di grechwen y Diafolyn dathlu ei fuddugoliaeth? Llonydd yw’r dannedd heb lais,y neges yn crogi ar bigau’r goronfel milwyr ar weiren bigog y Somme ers talwmac ymwybyddiaeth canrif newyddyn ddigydwybod. Gwel ei anfarwoldeb yn sgerbwdhen ddafad Rhos Boetha’r esgyrn yn llathraiddyn eu llonyddwch. Syllu ar yr Haul (Ar ol darllen y llyfr Admissions gan Henry…

Fi yw’r llall, yr arall,y seren yn yr afal hollt,adenydd allwedd Mair;fi yw’r ddelwedd yn y drych,gefeilles a chywely’r bardd; fi yw’r ferch na chrewydond i ryngu blys ei gŵr,fi yw gwyry’r blodaua’r blodau oll eu hun,y dylluan wen sy’n hawntio golau’r lloer; eog Llyn Llyw a’m hadwaen i,a’m gwelodd yn fy ingyn chwilio’n fam deirnosam fy mab – fy mabna aned ond i hela’r baedd. Pan swynwyd coed i’r gadi ladd – i’w tranc –tost fu fy ngriddfan ia dafnau ’ngwaedyw tlysau’r cerddin a heno, fi o hyd yw’r wrachsy’n arwain ar gyfeiliorny teithwyr ar y rhoscyn dod a’r bardd mor glyd,mor gynnes, adref yn fy nghroth.…

Rhaid cyfaddef bod yr englyn milwr yn dipyn o ffefryn gennyf. Mae estyn at drydedd linell fel pe’n rhoi sylwedd neu stamp ychwanegol i gwpled, o ran effaith ar y glust, ac yn aml hefyd o ran y dweud. Ar yr un pryd, mae’n cynnig y dewis i gydio penillion yn gadwyn, yn debyg i gywydd, gan greu un gerdd lefn, sy’n cadwyno’n naturiol. Cymharwn hyn ag englyn unodl union sy’n teimlo’n anghyflawn rhywsut os nad oes atalnod llawn (yn llythrennol ac o ran ei neges) erbyn diwedd ei bedwaredd linell, sef y ‘llinell glo’. Ni fydd cerdd o englynion unodl union yn gadwyn heb gynnwys adleisio geiriol rhwng diwedd un englyn a dechrau’r un nesaf. Gyda rhyw feddyliau fel’ne am rinweddau’r englyn milwr y penderfynais osod y dasg y…